Cykl „Iława od zaplecza – podwórka i zakamarki” ukazuje miasto nad Jeziorakiem z innej perspektywy, właśnie od strony zaplecza, a nie głównych (utartych) szlaków komunikacyjnych i najważniejszych miejsc i budynków. Nieśpiesznie zwiedzamy kolejne iławskie podwórka, zabierając naszych Czytelników na foto-spacery, a często też przybliżając historię danego osiedla. Tak było choćby z Lipowym Dworem (artykuł TUTAJ).

Dotychczas, od października 2023 do teraz opublikowaliśmy 20 odcinków. Ostatni dotyczył historii Osiedla Lubawskiego, więcej w artykule:

» Iława od zaplecza – podwórka i zakamarki. Osiedle Lubawskie, część 2 [HISTORIA, ZDJĘCIA]

W tworzeniu tego artykułu pomagali nam iławscy historycy i regionaliści. Krzysztof Tomaszewski nie miał wówczas możliwości czasowej, aby nam pomóc, ale tuż po publikacji odezwał się do nas i z chęcią podzielił się swoją wiedzą.

Głodowo

Historię Osiedla Lubawskiego przybliża historyk Krzysztof Tomaszewski:

Dzisiejsze Osiedle Lubawskie, pierwotnie nazywało się Głodowo. Był to majątek ziemski podobny do pobliskiego Freete, acz chyba skromniejszy – o czym świadczyć może nazwa.

Na mapach z końca XIX wieku widać w tym miejscu kilka zabudowań po obu stronach drogi do Lubawy. Ostatnim właścicielem, o którym jest źródło, był Wollenberg. W roku 1933 miasto nabyło od niego majątek za 36.000 marek celem budowy osiedla.

Ideę budowy małych osiedli podmiejskich dla uboższych rodzin robotniczych lansował wtedy gauleiter Prus – Koch. Budowę osiedla rozpoczęto w roku 1934, a więc jeszcze przed Gajerkiem.

Tekst z gazety budowlanej z marca 1934

„Iława – w majątku Glodowo mają powstać 82 działki osadnicze”.

i z maja tego roku:

„Glodowo obok Iławy – Położono kamień węgielny pod osiedle Ericha Kocha. Planowany czas budowy to 8 tygodni. Powstanie osiedle typu wiejskiego. Planowanych jest 18 domów bliźniaków i 45 wolnostojących. Nadprezydent Erich Koch zapowiedział, że w prowincji powstanie 4 500 takich osiedli.”

Wypadek na lotnisku

Na wylocie drogi na Lubawę w latach 1914-18 funkcjonowało Lotnisko polowe. Odbywały się loty zwiadowcze i odegrały istotną rolę, zwłaszcza w czasie bitwy pod Tannenbergiem (miałem o tym wykład w Salce Muzealnej Waldka Wysockiego i to jest za obszerny temat na jeden artykuł).

Sprawa jest ciekawa, gdyż na otwarciu lotniska zdarzył się wypadek.

Z gazety toruńskiej (Thorner Press), 1914:

„Dt. Eylau . 15. Czerwiec. Wczoraj odbyła się inauguracja lokalnej bazy lotniczej, w której wzięło udział wielu uczestników. Burmistrz Giese wygłosił przemówienie, w którym zwrócił uwagę na rozwój lotnictwa niemieckiego. Starszy Radca prezydenta von Liebermann (Danzig) przekazał gratulacje,. Major Wachsen (Danzig), drugi prezes Zachodniopruskiego Stowarzyszenia Niemieckiego Związku Floty Powietrznej, przekazał klubowi podziękowania i pozdrowienia.

Na lotnisku znajdowało się wiele samolotów. Pod koniec ceremonii z lotniska wystartował dwupłatowiec, pilotowany przez porucznika Hartmanna z obserwatorem porucznikiem Heringiem. Gdy samolot znajdował się tuż nad publicznością, zepsuł się silnik. Maszyna opadła w tłum, a śmigło oderwało 10-letniemu chłopcu ramię i poważnie uszkodziło mu głowę. Poważnie ranna została także żona zarządcy stacji Schöna. Pasażerom samolotu nic się nie stało.”

Hangar lotniczy pobudowało miasto wespół z kilkoma organizacjami związanymi z lotnictwem i wojskiem. Po wojnie (1918) został on rozebrany i prawdopodobnie przeniesiony w okolice szkoły, dzisiejszej „Jedynki” przy ul. Kościuszki.

Lotnisko położone było mniej więcej za obecną stacją benzynową, na terenie placyku do ćwiczeń dla kierowców. Ślad po nim pozostał w starej sośnie – stoi ona do dzisiaj na wjeździe do siedziby Nadleśnictwa i jest obmurowana kamieniami. Pytałem panią Monikę Krajnik, czy coś o niej wie. Bez namysłu powiedziała: „Richthoffen”, nawet nie bardzo wiedząc, dlaczego. Tylko, że "Czerwony baron". Sprawdziłem - sosna była rzeczywiście poświęcona słynnemu lotnikowi, Manfredowi von Richthofenowi.

To tu planowano budowę zakładu dla obłąkanych

To miała być olbrzymia inwestycja na ponad 1000 pacjentów – podobnie, jak olsztyńskie Kortowo. Wyjątkowo dla Iławy – miała to być inwestycja niewojskowa. Temat finansowania załatwiono w latach 1912-13. Zakład miał rozciągać się od osiedla Freete, po jezioro Iławskie (tereny dzisiejszego Osiedla Wyklętych).

Zakład dla obłąkanych miał posiadać pawilony, szpitale, domy dla lekarzy, park, kawałek lasu (Adlerwinkiel - zakupiony od Reussów), a także własną nitkę kolejową, którą nawet zaczęto budować – są ślady na mapach. Ale przyszedł rok 1914 i priorytety się zmieniły. Jeszcze w 1915 przeznaczone na tę inwestycję jakieś pieniądze, ale później środki przesunięto na cele wojskowe (być może budowę białych koszar? – to mój domysł).

Miasto próbowało sprzedać ten teren jeszcze raz w 1927 na tego typu zakład, ale się nie powiodło. W 1937 osiedle rozbudowywano. Powstało boisko i budowano coś w rodzaju "domu kultury" - miejsca spotkań dla mieszkańców.

>> Zapewne niektórzy z Was znali te fakty, ale dla większości Czytelników mogą być jednak zaskoczeniem. Wkrótce kolejny odcinek "Iławy od zaplecza".

ciekawostki Iława

zico

kontakt@infoilawa.pl